(Image © Elmer van Hest)

F-35 in Nederland: “Muisstil gaat het niet worden”

Tekst: Elmer van Hest

Is er sprake van geluid als er niemand is om het te horen? In de
leegte van Edwards Air Force Base in Californië lijkt die vraag toepassing als de Nederlandse vlieger de gashendel van zijn Lockheed Martin F-35A Lightning II open draait. Seconden later ligt de onbewoonde en gloeiende hete zoutvlakte van Edwards al kilometers onder hem en kan hij links in de verte Los Angeles onderscheiden. Maandag zag diezelfde vlieger onder zich het Nederlandse landschap en waren er meer dan voldoende mensen om zijn F-35 te horen. En dat is volgens de Koninklijke Luchtmacht ook de precies de bedoeling van de komst naar Nederland.

Op de Amerikaanse vliegbasis zijn veertig Nederlanders al anderhalf jaar lang bezig met de Operationele Test & Evaluatie (OT&E) van twee van sinister ogende grijze vliegtuigen. Het zijn de twee F-35 gevechtsvliegtuigen (voorheen JSF) die Nederland momenteel rijk is en waarvan er nog minimaal 35 moeten volgen. Die toestellen krijgen merendeels een thuis in Nederland op vliegbasis Leeuwarden en vliegbasis Volkel in Noord-Brabant. En daar maken ze zich zorgen over het geluid dat de nieuwe vliegtuigen produceren.

Als gevolg van een in 2013 ingediende motie van de Tweede Kamer, vlogen de beide F-35’s op maandag naar Leeuwarden, waar minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert de toestellen persoonlijk verwelkomde. Tijdens ‘belevingsvluchten’ kunnen omwonenden van Leeuwarden en Volkel deze week zelf ervaren wat het geluidsniveau van de F-35 is. Onderzoek in de VS toonde al aan dat het toestel meer lawaai maakt dan de huidige F-16, maar de Koninklijke Luchtmacht merkt daarbij op dat het geluid ook een ander karakter heeft en daar niet noodzakelijk als harder wordt ervaren. Bovendien zegt de luchtmacht nauwelijks gebruik te zullen maken van de lawaaiige nabrander, die gevechtsvliegtuigen tijdens de start extra stuwkracht bezorgt.

(Image © Elmer van Hest)
(Image © Elmer van Hest)
F35screen
(Image © Elmer van Hest)

Proef
De proef op de som is aan de omwonenden. Een F-35 vliegt deze dagen boven Volkel en Leeuwarden, om daar zowel te landen als weer te starten. Het toestel gebruikt daarbij dezelfde routes als de huidige F-16’s. De omwonenden zijn vooraf geïnformeerd over de vliegtijden, zodat zij zelf kunnen bepalen hoe en waar ze luisteren. “Het idee is dat mensen in hun eigen woonkamer of tuin ervaren hoe de F-35 klinkt”, zegt een woordvoerder van de luchtmacht.

Op Edwards weet overste Laurens Jan Vijge als geen ander hoe het klinkt. “Muisstil gaat het helaas niet worden. Dit is en blijft een straaljager en daar hoort geluid bij.” Hoorbaar voor het oor, onzichtbaar voor het (radar)oog, dat is de F-35 echter ook. De Koninklijke Luchtmacht haalt met de Lightning II z’n eerste stealth gevechtsvliegtuig in huis. Radarsystemen kunnen het toestel nauwelijks waarnemen, terwijl het zelf juist heel nauwkeurig en op grote afstand zaken kan waarnemen. “Informatie verzamelen en zien zonder zelf gezien te worden, dat is de grote kracht van dit apparaat”, aldus Vijge.

Verwachtingen
Vijge was in 2013 de eerste Nederlandse gevechtspiloot die achter stuurknuppel van de heftig gedigitaliseerde F-35 kroop. Sindsdien volgden nog drie Nederlandse vliegers zijn voorbeeld. Samen met 35 luchtmacht-collega’s bekijken zij op Edwards of de F-35 de beloofde verwachtingen waarmaakt. Het wapenprogramma kost de deelnemende landen samen 390 miljard dollar – het prijskaartje van een enkele Lightning II is bijna 100 miljoen dollar – en ondanks jarenlange ontwikkeling bracht een audit van het Pentagon eerder dit jaar nog veel kleine en grote euvels aan het licht. De schietstoel werkt bijvoorbeeld niet naar behoren, het toestel zou niet wendbaar genoeg zijn en de doorontwikkeling van noodzakelijke software verloopt traag. Daadwerkelijke inzet boven oorlogsgebieden lijkt nog heel ver weg, en tegenstanders zien in de F-35 vooral een melkkoe voor defensiegigant Lockheed Martin.

(Image © Elmer van Hest)
(Image © Elmer van Hest)

Logistiek
Het nieuwste mikpunt van de critici is het Autonomous Logistics Information System (ALIS), een systeem dat de planning van missies regelt, maar ook een belangrijke rol speelt in onderhoud en de logistieke ondersteuning van het vliegen met de F-35. Samen met de motor en het daadwerkelijke vliegtuig zelf is ALIS een van de belangrijkste componenten van het omvangrijke wapenprogramma. Het zou volgens insiders een kwetsbaar en ingewikkeld systeem zijn dat erg afhankelijk is van servers, en daardoor zelfs aantrekkelijk voor hackers. Het F-35 Joint Program Office (JPO) dat het testprogramma vanuit Washington DC coördineert, probeerde die ongerustheid al eerder weg te nemen maar gaf toe daarbij wel toe dat het systeem nog niet vlekkeloos werkt.

Gesleep met servers, daar hebben de Nederlanders geen zin in. Daarom blijft de Nederlandse server volgende week achter op Edwards en benaderen de luchtmachters ALIS op afstand. “We zijn heel benieuwd hoe ALIS presteert”, zegt kolonel Albert de Smit, commandant van het Nederlandse detachement op Edwards én de piloot die maandag als allereerste zijn F-35 op Nederlandse grond parkeert. “We brengen ongeveer 35 ton aan materieel mee naar Nederland. Dat gaat mee in het KDC-10 tankvliegtuig dat ons boven de Atlantische Oceaan van brandstof voorziet, en in een apart transporttoestel. We hebben veel reservematerieel bij ons, maar gaan bij wijze van test toch kijken hoe snel wij via ALIS vanuit de States onderdelen naar Nederland kunnen halen. Die informatie delen we vervolgens met de andere partners in het F-35 programma.” Ook Australische militairen reizen mee naar Nederland om te kijken hoe de F-35 en het bijhorende logistieke programma zich gedragen. Amerikaanse collega’s helpen mee met de beveiliging.

Trots
Volgens De Smit zijn de Nederlanders op Edwards gepast trost dat ze ‘hun’ twee F-35’s naar Nederland mogen brengen. “Maar het past ook gewoon in ons reguliere testprogramma. We zijn in Nederland niet alleen bezig met het geluid en de logistiek, we bekijken ook welke aanpassingen er eventueel nodig zijn voor operaties in Nederland. De F-35 heeft bijvoorbeeld nog nooit vanuit een vliegtuigshelter geopereerd. Dat gaan we straks voor het eerst doen. Daarnaast vliegen we oefenmissies samen met F-16’s.”

Vliegshow
Samenvliegen met de ‘oude’ F-16, dat doet de F-35 ook op de Luchtmachtdagen op vliegbasis Leeuwarden op 10 en 11 juni, waar het toestel vrijwel zeker een enorme publiekstrekker gaat zijn. Het is de eerste keer dat het toestel te zien is op een vliegshow buiten de VS, en daarmee troeft Defensie twee prestigieuze vliegshows in het Verenigd Koninkrijk af. Producent Lockheed Martin hoopt in juli met name op die shows andere landen te interesseren voor aanschaf. Naast Nederland vliegen momenteel de VS, het Verenigd Koninkrijk, Italië, Noorwegen en Australië al met de F-35. In Europa is ook Denemarken dicht bij aanschaf en lijkt het een kwestie van tijd eer de Belgen ook voor de F-35 kiezen.

Op Edwards twijfelen ze niet aan de Nederlandse keuze voor de Lightning II. Een van de kisten demonstreert dat door meteen na de start als een engel met heimwee pijlsnel recht omhoog te klimmen en te verdwijnen in de blauwe hemel boven Californië. De Smit: “Het bestaande beeld van de kat in de zak over de F-35, klopt niet. We zien de potenties van dit vliegtuig, ook in oefen-luchtgevechten met Nederlandse F-16’s. Bovendien gebruiken we straks hele wendbare en slimme wapens, die we vanuit elke hoek op de tegenstander kunnen afvuren. In de cockpit dragen wij een zeer geavanceerde helm die ons daarbij helpt.”

Bommen gooiden de Nederlandse toestellen inmiddels al af boven de uitgestrekte oefengebieden rond Edwards, maar het afvuren van de eerste raketten of het boordkanon ligt nog twee jaar in de toekomst. Daarvoor behoeven de twee Nederlandse kisten eerst nog aanpassing met de allernieuwste apparatuur en software.

Tegen die tijd zijn ‘onze’ F-35’s al lang en breed weer terug op Edwards, waar niemand is om last te hebben van het geluid. Er valt nog een hoop te testen, geven de Nederlanders rap toe. Maar als de eerste toestellen in 2019 naar Nederland komen en hier dan ook echt blíjven, dan zijn alle plooien gladgestreken en is de F-35 klaar om de F-16 te vervangen, klinkt de belofte. Maar muisstil, dat gaat ie dus niet zijn.

(Image © Elmer van Hest)
(Image © Elmer van Hest)
(Image © Elmer van Hest)
(Image © Elmer van Hest)